Fazla Çalışma ve Fazla Çalışmanın Sonuçları

Fazla Çalışma Nedir

Çalışma hayatında yer alan işverenler her zaman kazanç elde etmek amacıyla hareket etmekte ve amaçlarını gerçekleştirirken çeşitli aşamalarda iş gücüne ihtiyaç duyabilmektedir. Bu iş gücü ihtiyaçlarını sağlamak amacıyla ise belirli koşulları ihtiva eden iş sözleşmeleri aracılığı ile işçilerle anlaşmaktadır. Anlaşma sağladıkları iş sözleşmelerinde her ne kadar işçilerin çalışma koşulları belirlense de 4857 sayılı İş Kanunu ile bu koşulların sınırları çizilmekte ve işverenlerin işçiler aleyhine insan onuruna aykırı hükümler getirmesi önlenmektedir. İşçi aleyhine düzenlemelerin önüne geçmek amacıyla Kanun ile getirilen sınırlamalardan birisi de yasal çalışma süresidir. Söz konusu yasal çalışma süresinin üzerinde bir çalışma olması durumunda ise bu çalışmaya fazla çalışma adı verilir.

Fazla çalışma, işverenler tarafından sıklıkla tercihen edilen bir uygulamadır. Çeşitli nedenlerle normal çalışma süresinin üzerine çalışılmasına ihtiyaç duyulmakta ve işçilerden fazla çalışmanın yapılması beklenmektedir. Bu nedenler kimi zaman olağanüstü nedenlerden kaynaklanabilmekte kimi zaman da sipariş, üretimin artırılması ihtiyacı gibi işletmeden kaynaklanabilmektedir. Hangi nedenden kaynaklanırsa kaynaklansın söz konusu çalışma normal çalışma haline getirilmediği ve kanunun çizdiği sınırlar çerçevesinde kaldığı sürece uygun olacaktır.

4857 sayılı İş Kanununa göre iş sözleşmesine bağlı olarak çalışan işçilerin haftalık çalışma saati 45 saat olarak belirlenmiştir. Bu 45 saatlik çalışma işçinin haklarını korumak adına azami çalışmadır. Elbette işverenler bu sürenin altında çalışma süresi de belirleyebileceklerdir. Kanunda belirtilen bu 45 saatlik süreyi aşan çalışmalar ise fazla çalışma olarak nitelendirilir.

Fazla çalışma için işçinin onayı şarttır
Fazla Sürelerle Çalışma

Fazla çalışmayı işçinin haftalık 45 saatini aşan çalışmaları olarak adlandırdık. Fazla sürelerle çalışma ise işveren ile işçinin anlaşmış olduğu 45 saatten daha az olan haftalık çalışma saatini aşan çalışmalardır. Ancak haftalık anlaşılan çalışma saatinin 45 saate kadar olan kısmı fazla sürelerle çalışma olarak nitelendirilebilir. Örneğin; işveren ile işçinin anlaşmış oldukları haftalık çalışma saati 35 saat olduğunda, bu işçinin o haftada yapacağı 10 saate kadar mesai fazla sürelerle çalışma olacaktır. Ancak 10 saati aşan çalışmalarda bu aşan kısım yine fazla çalışma olarak adlandırılır.

Fazla Çalışmanın Yapılabilmesinin Koşulları

Bahsettiğimiz gibi işverenler çeşitli nedenlerle fazla çalışma uygulamasına başvurabilir. Ancak bu uygulamaya başvururken keyfi davranmamalı ve belirli koşulları yerine getirmiş olmalıdır. Bu anlamda fazla çalışmanın yaptırılabilmesi için en önemli ön şart işçinin onayının alınmasıdır. İşçinin onayının nasıl alınacağı ile ilgili İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma Ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinin 9. maddesinin 2. fıkrasında şu düzenlemeye yer verilmiştir: “Fazla çalışma ihtiyacı olan işverence bu onay iş sözleşmesinin yapılması esnasında ya da bu ihtiyaç ortaya çıktığında alınır ve işçi özlük dosyasında saklanır.”. Uygulamada işverenler iş sözleşmesini hazırladıklarında işçilerden fazla çalışmayı yapmaya rıza gösterdiklerine dair bir ön onay alırlar. Bu kapsamda iş sözleşmesinin süresi boyunca işçilerden fazla çalışmayı yapmalarını isteme hakkına sahip olurlar.

İşçinin fazla çalışmanın yapılmasına yönelik onay verme koşulu her durumda söz konusu olmaz. Yine bununla ilgili yönetmelikte zorunlu nedenlerle yapılan veya olağanüstü durumlarda söz konusu olan fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma durumlarında işçinin onayının alınması zorunluluğu bulunmadığı belirtilmiştir.

İşveren tarafında fazla çalışmanın yaptırılabilmesinin bir diğer koşulu azami fazla çalıştırma süresine uymaktır. 4857 sayılı Kanunun 41. maddesinde bu süre yılda 270 saat olarak düzenlenmiştir. Yani işveren işçisinden 270 saati aşan fazla çalışmayı yapmasını isteyemeyecektir. Her ne kadar düzenleme böyle olsa da uygulamada söz konusu saati aşan fazla çalışmaya ilişkin durumlar söz konusu olabilmektedir. Bu nedenle 270 saatten fazla çalışmaların olduğu durumlarda bu çalışmaların yok sayılamayacağından dolayı bu çalışmaya ilişkin ücretin işveren tarafından ödenmesi gerekecektir.

Fazla Çalışmanın Yapılamayacağı Haller

4857 sayılı Kanunun 41. maddesinin 1. fıkrasında “Ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle” fazla çalışmanın yapılabileceği düzenlenmiştir. Ancak bazı durumlarda da fazla çalışmanın yapılması sakıncalı olarak görülmüştür. Buna göre Kanunun 41. maddesinin 9. fıkrasında zorunlu nedenler ve olağanüstü haller dışında yer altında çalışan işçilerin fazla çalışmayı yapamayacağı düzenlenmiştir.  Buna ek olarak da İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma Ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinin 8. maddesinde:

a) 18 yaşını doldurmamış işçilere

b) İş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi ile önceden veya sonradan fazla çalışmayı kabul etmiş olsalar bile sağlıklarının elvermediği işyeri hekiminin veya Sosyal Sigortalar Kurumu Başkanlığı hekiminin, bunların bulunmadığı yerlerde herhangi bir hekimin raporu ile belgelenen işçilere

c) İş Kanununun 88 inci maddesinde öngörülen Yönetmelikte belirtilen gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçiler”

d) Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçilere

fazla çalışmanın yaptırılamayacağı hükme bağlanmıştır.

Fazla çalışma sürelerine ait ücret verilebileceği
gibi bu süreler serbest zaman olarak da
kullandırılabilir.
Fazla Çalışmanın Sonuçları
Denkleştirme Uygulaması

4857 sayılı Kanunun 63. maddesinin 2. fıkrasında denkleştirme uygulamasından bahsedilmiştir. Buna göre işçi ve işverenin anlaşması halinde günlük çalışma süresi on bir saati aşmamak koşulu ile haftalık çalışma süresi, haftanın çalışılan günlerine dağıtılabilir. Örneğin haftalık 45 saat çalışılan işyerlerinde pazartesi, salı, çarşamba ve perşembe günlerinde on saat cuma günü beş saat şeklinde çalışma süresi düzenlenebilir. Bunun yanında bu şekilde bir uygulama ile iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşmayacak şekilde de düzenlenebilir. Örneğin bir hafta içinde günlük on bir saatten altı gün çalışılarak o haftada 66 saat çalıştıktan sonra iki ay içinde bir başka hafta da bu fazla çalışılan süre kadar eksik çalışılarak fazla çalışılan süre denkleştirilmiş olur.

Denkleştirme uygulaması kanunla belirlenmiş ve işletmelerin esnek çalışma ihtiyaçlarının karşılanmasını amaçlamaktadır. Bu durumda işçilerin bazı haftalarda fazla çalışması durumunda doğrudan fazla çalışmaya ilişkin hükümler uygulanmayacak, denkleştirme uygulaması söz konusu ise bu çalışmalar fazla çalışma olarak nitelendirilmeyecektir.

Denkleştirme hükümleri her ne kadar fazla çalışmaya ilişkin hükümlerin uygulanmasını engelliyor gibi görünse de işverenler doğrudan bu yöntemi seçememektedir. Denkleştirme uygulanabilmesi için işçinin onayı gereklidir. Bu onayı en başta sözleşme imzalanırken de alabilir, sonrasında münferit olarak alabilmesi de mümkündür. Bu onay ile birlikte fazla çalışmayı yapan işçi bu fazladan çalıştığı süre kadar iki ay içinde bir başka haftada eksik çalışarak çalışma süresini denkleştirilmiş olur.

Serbest Zaman Kullanımı

Çeşitli nedenlerle fazladan çalışmak durumunda kalan işçiler, bu fazladan çalışmış oldukları süre kadar dinlenme hakkına da sahip olabilmektedir. Kanunun 41. maddesinin 4. fıkrasında serbest çalışmaya ilişkin hususlar düzenlenmiştir. Buna göre: “Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir.”.

Öncelikle serbest zaman olarak kullanma talebi işçiden gelmelidir. İşveren de işçinin talebini değerlendirerek işin ve işletmenin durumunu göz önüne alarak fazla çalışma sürelerini serbest zaman olarak kullandırabilir. Ayrıca işçi, bu serbest zamanı en geç fazla çalışmanın yapıldığı tarihten itibaren altı ay için de kullanmalıdır. Bazı durumlarda ise işverenler fazla çalışmanın ücretini ödememek için doğrudan işçilere serbest zaman kullandırmaktadır. Ancak fazla çalışmaya ilişkin sürelerinin serbest zaman olarak kullanmak istemeyen işçi kullanmaya zorlanamaz.

Sık karşılaşılan durumlardan birisi de denkleştirme ile serbest zaman kullanımının karıştırılmasıdır. Esas olarak ikisi farklı uygulamalardır. Ancak birbirlerine oldukça benzerler. Denkleştirme daha planlı ve en fazla iki ay süreyle sınırlandırılmıştır. Yani denkleştirme uygulamasının yapıldığı iki aylık süre kesiti alındığında bu süre de ortalama haftalık çalışma süresi 45 saati veya sözleşme ile kararlaştırılan haftalık çalışma saatini aşmayacaktır. Serbest zaman uygulaması ise doğrudan fazladan çalışılan süre kadar değil fazla çalışmada yüzde elli fazlası, fazla sürelerle çalışmada ise yüzde yirmi beş fazlası kadar süre dinlenme yapılmasıdır. Ayrıca söz konusu serbest zaman altı aylık süre içerisinde kullandırılmalıdır.

Bunun yanında denkleştirme, serbest zaman kullandırmaya göre daha işveren lehine olduğu için işveren tarafından işçinin onayı alınarak yapılmalıdır. Denkleştirmeye ilişkin bir onay alınmadan işçinin dinlenme durumu söz konusu olursa bu durumda dinlenme süresi serbest zaman olarak değerlendirilmeli ve kanunda belirtilen sürelere uygun olarak sağlanmalıdır.

Fazla Çalışma Ücreti Ödenmesi

İşçiler tarafından en çok tercih edilen ve kanun hükümleri kapsamında kural olarak uygulanması gereken yöntem fazladan çalışılan sürelere ilişkin olarak bu sürelere karşılık gelen ücretin işçiye ödenmesidir. Söz konusu ücretin ödenmesine ilişkin hükümler Kanunun 41. maddesinde açıkça düzenlenmiştir. Buna göre haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği durumlarda haftalık çalışma süresini aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalarda her bir saat fazla çalışmanın karşılığı için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş fazlası, haftalık çalışmanın 45 saat olduğu işyerlerinde ise her bir saat fazla çalışmanın karşılığı ücreti için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli fazlasıdır.

Kanunda yer altında çalışan işçilerin fazla çalışmayı yapmaları durumunda fazla çalışmanın ücreti ayrıca düzenlenmiştir. Çalışma koşulları itibarı ile zor şartlarda çalışan işçiler için Kanun fazla çalışmanın yapılabileceğini düzenlediği zorunlu nedenlerle ve olağanüstü hallerde yapılabilecek fazla çalışmanın ücretinin yüzde yüz zamlı olarak ödenmesi gerektiğini düzenlemiştir.

Fazla Çalışma ve Fazla Çalışmanın Sonuçları” için 3 yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Social media & sharing icons powered by UltimatelySocial